زمانی که در شبکه ی چهار، زن روسپی به خرس تبدیل می شود.

میل ترکیبی کلمات ( collocation) و یا هم آیی کلمات، به ضمیمه ی دیگر ویژگی های زبانی خاص، هنجار و نُرم آن زبان خاص را می سازند. برای مثال کلمه ی آسمان هیچ گونه میل ترکیبی با صفت ضخیم ندارد، از این رو نمی توان گفت " آسمان ضخیم ". و باز از این رو نمی توان گفت "خاطره ی عمیق". اگر چنین ترکیباتی بکار رود هنجار فارسی شکسته می شود. و از عواقب این هنجار شکنی عدم فهم متقابل، یعنی زیر سئوال بردن هدف زبان- برقراری ارتباط- است. مجوز این " نمی توان ها " شمّ زبانی کلیت فارسی زبانان است. این هنجار زمانی احساس می شود که شکسته شود. برای مثال اگر کسی بگوید " موهای ضخیمی داشت " بدیده ی تردید به این ترکیب نگاه می کنیم چه تا آنجا که حافظه زبانی ما و شامه ی فارسی ما به یاد می آورد چنین ترکیبی استفاده نمی شود و استفاده از آن به خاطر عدم میل ترکیبی میان مو و ضخیم ، از نظر افاده معنی عقیم می ماند. هرچند ساخته شود و در ترجمه ها استفاده شود. بسیاری از این ترکیبات نامانوس ناشی از فهم نادرست زبان مبدا و تسلط ناکافی بر زبان فارسی از سوی مترجمان است. مانند موردی که گذشت. مترجم ترکیب thick hair  را موی ضخیم ترجمه کرده است حال آن که به معنی موی پر پشت است. و پر واضح است که مترجم در این میان برای هر واژه تنها یک معنی در نظر داشته است و همین یک معنی را در هر بافتی و در ترکیب با هر کلمه ای بکار می برد.

دلیل دیگر صدور مجوز برای ساخت چنین ترکیباتی نه فهم نادرست از زبان مبدا و تسلط ناکافی بر زبان مقصد است بلکه حاصل وسواس بسیار در جهت انتقال طرز فکر کسانی است که به زبان مبداء حرف می زنند و چیز می نویسند. به دیگر سخن، مترجم به عبث می کوشد با زیر پا نهادن هنجار فارسی طرز فکر مثلاً انگلیسی زبانان را به خواننده ی فارسی زبان انتقال داده و به او بفهماند که انگلیسی زبان چگونه می اندیشد و چگونه به جهان پیرامون خود می نگرد. نکته ای که از سوی چنین مترجمی مغفول می ماند این است که فارسی زبان قرار است از طریق همین فارسی هنجار شکسته مراد او را ادراک کند. اما چگونه؟

مرحوم کریم امامی از انگلیسی دانان بسیار قابل و از مترجمان دو زبانه خصوصاً از فارسی به انگلیسی بود. تسلط امامی بر زبان انگلیسی بر هیچ کس پوشیده نبود. با یکبار خواندن کارگاه های ترجمه ی او در مجله مترجم می توان به دقت و وسواس او در انتقال مفاهیم پی برد. اما همین وسواس در ترجمه های فارسی او ترکیباتی پدید آورده است فاقد هر گونه میل ترکیبی.

در حین خواندن رمان گتسبی بزرگ، شاهکار اسکات فیتزجرالد، به ترجمه ی امامی مواردی از این ترکیبات یادداشت کرده ام که در ذیل از نظرتان می گذرد. اعداد داخل پرانتز شماره صفحه ترجمه فارسی است. مشخصات کتابشناختی این ترجمه در انتها ذکر شده است.

1-      جزیره باریک اندام پرغوغا ( 21 )

2-      به نحو عظیمی ثروتمند ( 23 )

3-      موهای کاهی ( 24 )

4-      بدن پر قساوت ( 25 )

5-      میز زیاده از حد شنگول ( 140 )

6-      بگو مگوی فجیع ( 174 )

7-      خواب های وحشی ( 186 )

8-      مقدار غیر قابل توجیهی گرد و خاک ( 187 )

9-      میز نامانوس ( 187 )

10-   واقعیت شدید ( 187 )

11-   کارهای شادمان تابناک ( 188 )

12-   تصادف غول آسا ( 188 )

13-   خانه گران سنگ ( 189 )

14-   خاطره ی عمیق ( 190)

15-   تنومندی گوارا ( 192 )

16-   تبسم تابناک درک کننده ( 195 )

17-   شلوار پرشکوه ( 195 )

18-   رویاهای فساد ناپذیر ( 195 )

19-    اشکهای منفرد ( 210 )

20-   همه تا روی پوست تر ( 218 )

21-   صدای قل قل نفس های یخ زده ( 220 )

22-   آینده لذتناک ( 220 )

23-   شادی های کم نَفَس ( 19 )

24-   توهم غول آسا ( 127 )

♦ گتسبی بزرگ / اسکات فیتز جرالد / کریم امامی / انتشارات نیلوفر / 1379

چند وقت قبل داشتم متنی تاریخی مربوط به یکی از سلسله های پادشاهی یهود قبل از میلاد را ترجمه می کردم.در چندین جنگی که میان یهودیان و دشمنانشان روی می داد، با توافق طرفین، آتش بس پیشنهاد می شد. تا این جای کار ظاهراً اشکالی نیست جز این که بدانیم در آن روزگار دور سلاح آتشینی در کار نبوده است که متوقف شود. و استفاده از معادل فارسی آتش بس در آن بافت غریب و نامانوس می آید.

انگلیسی ها برای چنین مواقعی از واژه truce  استفاده می کنند. و برای جنگهای آتشین امروزی از واژه ceasefire . من هر چه فرهنگهای جوارواجور را زیر و رو کردم، به معادل غیر آتشینی برای truce دست نیافتم. ولی احساس می کنم نظر به دیرینه بودن جنگ در تاریخ بشر حتماً باید واژه ای ، ترکیبی چیزی دست کم در متون تاریخی ما پیدا شود. شما چیزی سراغ دارید؟

اولین باری که از خشایار دیهیمی ترجمه ای خواندم، کتاب "گفتگو با مرگ" بود. گذشت تا رسیدم به " یادداشت های یک دیوانه" و بعد کتابهای نسل قلم که من فقط ترجمه های دیهیمی اشان را می خواندم. ترجمه های دیهیمی جذابیت خاصی برای من دارد. هم ترکیبات درست در کنار هم جوش خورده اند و هم سیر منطقی فکر در جملات و پاراگرافها رعایت می شوند. بی آن که ( به جز چند مورد معدود ) ترجمه های او را با اصل مقابله کرده باشم به ترجمه هایش اعتماد تمام دارم. بهترین کارش ( هر چند این گزینش برایم بسیار دشوار است) را " تبعیدیان سودایی " می دانم. جذابیت بسیار داستان در الفت تام با ترجمه ی سحر انگیز دیهیمی اثری پدید آورده است که خواننده ی مشتاق در یک روز این کتاب 400 صفحه ای را خواهد خواند.

دیهیمی آنگونه که خود می گوید در دانشگاه شیمی خوانده ولی بدلیل علاقه وافرش به علوم انسانی و ادبیات به ترجمه این متون روی آورده است. یکی از ویراستاران " تاریخ تمدن " ویل دورانت بوده و در حال حاضر بصورت حرفه ای ترجمه می کند. چند سالی است ( حدوداً یک دهه ) بصورت تخصصی متون علوم سیاسی و اجتماعی ترجمه می کند. ترجمه های علوم سیاسی او از نظر من اصلاً به پای ترجمه های ادبی و مرتبط با ادبیاتش نمی رسد. گاه از خود می پرسم اگر دیهیمی صرفاً به ترجمه ادبیات می پرداخت ، چه آثار ارزنده ای تولید می کرد.

در زیر بخشی از ترجمه ی سلیس و دقیق او از کتاب " داستایوفسکی، جدال شک و ایمان " رابا هم می خوانیم:

" وقتی در خود حمام را باز کردیم، گمان کردم که قدم به جهنم می گذاریم. اتاقی را در نظر آورید که دوازده قدم طول و دوازده قدم عرض داشته باشد، و در آن شاید صد نفر و یا دست کم هشتاد نفر به ناگهان چپانده شده باشند، چون گروه ما فقط به دو نوبت تقسیم می شد و ما تقریباً 200 نفر بودیم; از زور بخار چشم چشم را نمی دید، همه جا پر از کثافت بود، جمعیت چنان انبوه بود که جای پایی هم نمی شد یافت. ترسیدم و سعی کردم پس بروم، اما پتروف در جا آرامم کرد. با زحمت زیاد هر جور بود راهمان را به زور به طرف نیمکتهای دیواری باز کردیم، و در هر قدم مجبور بودیم از روی سر کسانی که بر زمین نشسته بودند بگذریم، و خواهش کنیم تا خم شوند تا بتوانیم رد بشویم. اما همه ی جاهای روی نیمکت اشغال بود. پتروف به من گفت که جای روی نیمکتها خریدنی است و بلافاصله با محکومی که کنار پنجره نشسته بود وارد معامله شد. در ازای یک کوپک طرف حاضر شد جایش را واگذار کند و در جا سکه ای را که پتروف از سر احتیاط با خود آورده بود و آماده در مشت داشت گرفت. محکومی که جایش را خریده بودیم ناگهان خم شد و درست زیر جای من به زیر نیمکت که تاریک و کثیف بود و قطر کثافت آن به دو بند انگشت می رسید، خزید. اما حتی فضای زیر نیمکتها هم اشغال بود، آنجا هم آدمها توی هم وول می خوردند. حتی به اندازه ی کف دست هم جای خالی پیدا نمی کردی که محکومی چمباتمه نزده باشد و مشغول شلپ شلپ آب ریختن از سطلش نباشد. بقیه میان آنها سرپا ایستاده بودند و سطلشان را در دست داشتند و ایستاده خود را می شستند. آب کثیف از سر و روی آنه بر کله های از ته تراشیده ی محکومین که پایین پای آنها نشسته بودند، می ریخت. روی رف بالا و پله هایی که به این رف منتهی می شد، آدمهای قوز کرده نشسته بودند، به هم زور می آوردند و شستشو می کردند، اما درست و حسابی هم خودشان را نمی شستند. دهاتیها زیاد خودشان را با آب و صابون نمی شویند، فقط خودشان را به بخار گرم و وحشتناک می سپارند و بعد دوش آب سرد می گیرند. حمام گرفتن در نظر آنها یعنی همین. پنجاه ترکه ی چوب در روی رف ها با نظم و آهنگ بالا می رفت و پایین می آمد. اینان همگی خود را تا سر حد بیهوشی شلاق می زدند. هر لحظه بخار بیشتری بلند می شد، گرما نبود، جهنم بود. همه هماهنگ با درنگ درینگ زنجیرها بر کف حمام فریاد می کشیدند و نعره می زدند. "

در سال 1885 میلادی یعنی حدوداً 121 سال قبل، دو دانشمند و جهانگرد فرانسوی به نامهای " سی بابن و فردریک هوسه " در عهد زمامداری ناصرالدین شاه قاجار به ایران سفر کردند. این دو دانشمند فرانسوی که در رشته های علمی متخصص بودند و برای تحقیقات مردم شناسی، نژاد شناسی و باستانشناسی به ایران آمده بودند ضمن مسافرت علمی خود در خطه ی جنوبی ایران منجمله بندردیلم، سفرنامه ای عامه پسند که باب چاپ در روزنامه ای عمومی باشد به رشته ی تحریر درآوردند که هفت سال پس از آن مسافرت، در روزنامه ی مشهور و پرخواننده ی فرانسوی  " گردش به دور دنیا " با عنوان زیر به چاپ رسید:

A Travers la Perse Meridionale, 1885. Le Tour du Monde. 1892. Tome 2, pp. 66-128

 ترجمه ی این سفرنامه به دستور ناصرالدین شاه قاجار و توسط محمد حسن خان اعتماد السلطنه انجام شد. اعتماد السلطنه بواسطه ی علاقه به مباحث جغرافیایی و آشنایی با علوم مرتبط با آن، به تناسب بحث، توضیحات و تعلیقاتی بر نوشته های آن دو فرانسوی افزوده که به دلیل قدمت آنها، مبین علم و اطلاع افراد تحصیلکرده ی درباری در آن روزگار از مناطق جنوبی کشور است.

دو سیاح و محقق فرانسوی پس از عبور از بهبهان به بندردیلم می رسند و از آنجا به گناوه و دیگر نقاط جنوبی کشور رهسپار می شوند.

چهره ی مترجم انسان را به یاد اسطوره ی سیزیف می اندازد. اما اگر مفاهیم عبث بودن کار سیزیف و قلندر بودنش را به کناری بگذاریم، " این مشغله " بودنش و چوب لای چرخ " تاناتوس " یا " مرگ " گذاشتنش می ماند که به انگیزه " نامیرا " شدن انسان صورت گرفت و همین کارش بود که بر زئوس گران آمد و لاجرم محکومش کردند که هر روز تخته سنگی را به بالای تپه ای بکشد _ بدان امید که بر غیر ممکن فائق آید _ آنهم با علم به این که به حکم خدایان روز بعد سنگ را باز پای تپه خواهد یافت!

مترجم چون رابط میان دو فرهنگ است با مرگ و جهل دشمنی می کند و محکومیتش را هم خودش رقم می زند: با مرور دائم ترجمه اش. ترجمه فی النفسه کاری " محال " است. این سخن را شمار نه چندان معدودی از صاحبنظران ترجمه عنوان کرده اند.

اندیشه آدمی اگر نه جملگی، تا حد بسیار مرهون زبانی است که فرد بدان سخن می گوید. زبان جزیی جدایی ناپذیر از تفکر آدمی است و به باور شماری از فلاسفه، بدون زبان تفکر چندان رشد نمی کند.زبان بسان پیکری است که اندیشه آدمی پرهیب وار در آن تجسم می یابد. هر زبان آفریننده دنیایی است گاه بسیار متفاوت از دنیایی که زبانی دیگر خلق می کند. دنیایی که فردی فارسی زبان به یمن زبان خود پیرامون خویش نظاره می کند با دنیایی که زاییده زبان انگلیسی است تفاوتی گاه ماهوی دارد. برای این که این سخن تا حدی ملموس تر شود مثالی می زنم. در زبان فارسی " رنگین کمان " پدیده ای است که ترکیب بندی مفهومی در زبان فارسی آن را چونان کمانی چند رنگ بر ذهن ما عرضه می دارد. از سوی مقابل، همین پدیده ی طبیعی برای فردی انگلیسی زبان و به یمن دنیایی که برساخته زبان انگلیسی است بصورت ( Rainbow ) یعنی کمانی بارانی ادراک می شود. فارسی زبان خود را تشنه آزادی می داند حال آنکه انگلیسی زبان خود را ( Hungry for freedom ) گرسنه آزادی می داند. فارسی زبان می گوید پایم شکست و با این کار دامان تقصیر را از گرد خود برمی چیند اما انگلیسی زبان می گوید ( I broke my leg  ) من پایم را شکستم. مثالهایی از این دست تقریباً به گستردگی هر دو زبان است و تنوع چنین اختلاف منظرهایی به تنوع زبانهای دنیا.

مترجم خوب کسی است که برای ( Rainbow…Hungry for freedom…I broke my leg ) به ترتیب معادلهای : رنگین کمان/ تشنه آزادی / پایم شکست بگذارد. و بر این کار او علی الظاهر خرده ای نمی توان گرفت چه به زبان و هنجار فارسی سخن گفته است. ولی چیزی که در این جا از دست می رود منظری است که انگلیسی زبان بدان می نگریسته و ویران کردن دنیایی است در مقابل ساختن دنیایی بدیل. بر داشتن عینکی و گذاردن عینکی دیگر و البته از رنگی دیگر. مترجم فارسی زبان دنیای انگلیسی را به گونه ای می آفریند بسیار شبیه به دنیایی که خود در آن اندیشه می کند. در این رهگذر مفهوم انگلیسی در صافی ذهن فارسی زبان پوست می اندازد و شکلی فارسی به خود می گیرد و البته در این دگردیسی اصل با بدل تفاوت بسیار  می یابد. از همین روی شماری از فلاسفه زبان، ترجمه را امری بسیار دشوار و تقریباً ناممکن می دانند. چه آن چیزی که ما به عنوان ترجمه شاهکاری ادبی می خوانیم چیزی است مسخ شده ، دیگرگون شده و برکنده ی از دنیایی که در آن آفریده شده است و در خوش بینانه ترین صورت ممکن نقشی است از پشت قالی. و بر این اساس ما هیچ گاه حتی با صرف دانستن نسبی زبان آلمانی، " کانت " را نخواهیم فهمید زیرا باید آلمانی زبان بود و به آلمانی فکر کنیم تا " سنجش خرد ناب " را ادراک کنیم. " آنا کارنینا " ی تولستوی را نمی توان فهمید جز آن که اندیشه ما اندیشه ای روسی شود. فضایی که" آگوست کنت " می آفریند فضایی است که صرفاً فردی فرانسوی زبان قادر به فهمش خواهد بود. کنت به هر زبانی که ترجمه شود کنتی تازه خواهد بود نه کنت فرانسوی. به بیان دیگر به عدد زبانهایی که کنت بدانها ترجمه شده است، کنت هایی جدید خواهیم داشت. و سر آخر اینکه به زبان فارسی هیچگاه نمی توان مدعی بود " جنایت و مکافات " ، " آرزوهای بزرگ "، " کمدی انسانی " و غیره، خوانده و فهمیده شده است. هر چه بوده است چیزی دیگر از جنسی دیگر بوده است.

این تقریری بسیار مختصر از نظریه ای است که به نظریه ترجمه ناپذیری زبانها مشهور است و طرفدارانی از میان فلاسفه و صاحبنظران ترجمه دارد. بررسی نقاط قوت و ضعف این نظریه به مجالی دیگر محتاج است.